Przysłona to fizyczny otwór w obiektywie, który reguluje ilość światła docierającego do matrycy. Wartość f wpływa także na głębię ostrości, czyli zakres kadru wyglądający na ostry. Najważniejsza zasada brzmi: mniejsza liczba f oznacza większy otwór, więcej światła i mocniejsze rozmycie tła.
Czym jest przysłona w aparacie?
Przysłona znajduje się wewnątrz obiektywu. Najczęściej tworzą ją ruchome metalowe listki, które rozsuwają się lub zachodzą na siebie. W ten sposób zwiększają albo zmniejszają średnicę otworu, przez który światło przechodzi do matrycy.
Jej działanie można porównać do źrenicy oka. W ciemności źrenica się rozszerza, aby wpuścić więcej światła, a w jasnym otoczeniu zwęża się. Aparat wykorzystuje podobny mechanizm, choć fotograf może często sam zdecydować, jak szeroko otworzyć przysłonę.
W aparacie z wymienną optyką przysłona jest częścią obiektywu, a nie korpusu. Zakres dostępnych ustawień zależy więc przede wszystkim od konkretnego obiektywu. Informacja „1:1.8” na jego obudowie oznacza maksymalny otwór względny odpowiadający wartości f/1.8.
Dlaczego f/1.4 oznacza większy otwór niż f/16?
Wartość przysłony, nazywana też liczbą f lub f-stop, opisuje stosunek ogniskowej obiektywu do średnicy otworu. W uproszczeniu można zapisać ją jako ułamek. Dlatego f/4 należy rozumieć podobnie jak 1/4, a f/16 jak 1/16. Pierwszy ułamek jest większy, więc większy jest także otwór przysłony.
Typowy ciąg wartości wygląda tak: f/1.4, f/2, f/2.8, f/4, f/5.6, f/8, f/11, f/16. Przejście o jedną pełną działkę w stronę większej liczby zmniejsza ilość światła mniej więcej o połowę. Przejście w stronę mniejszej liczby podwaja ilość światła.
Przykładowo ustawienie f/2.8 wpuszcza dwa razy więcej światła niż f/4 i cztery razy więcej niż f/5.6. Z kolei f/16 oznacza znacznie mniejszy otwór niż f/4, mimo że liczba wygląda na większą. To właśnie odwrócona skala f jest najczęstszym źródłem pomyłek początkujących fotografów.
Jak przysłona wpływa na zdjęcia?
Przysłona jest jednym z elementów trójkąta ekspozycji, razem z czasem naświetlania i czułością ISO. Przy tym samym czasie i ISO szerokie otwarcie obiektywu rozjaśni zdjęcie, a przymknięcie go ograniczy ilość światła docierającego do matrycy.
Zmiana przysłony wpływa jednak nie tylko na jasność. Decyduje również o głębi ostrości, czyli zakresie odległości przed aparatem, w którym obiekty wyglądają na ostre.
Najważniejsze skutki zmiany tego ustawienia są następujące:
- Mała liczba f – większy otwór, więcej światła i mniejsza głębia ostrości.
- Duża liczba f – mniejszy otwór, mniej światła i większa głębia ostrości.
- Szeroka przysłona ułatwia użycie krótszego czasu, co pomaga zamrozić ruch.
- Przymknięta przysłona może wymagać dłuższego czasu naświetlania, a przy fotografowaniu z ręki zwiększa ryzyko poruszenia.
Przy portrecie ustawienie f/1.8 lub f/2.8 może wyraźnie oddzielić twarz od tła. Ostrość obejmuje wtedy niewielki zakres odległości, dlatego trzeba precyzyjnie ustawić ją na oku. W krajobrazie częściej stosuje się f/8, f/11 albo inną wartość zapewniającą większy zakres ostrości.
Nie istnieje jednak jedna przysłona dobra dla każdej sceny. Przy fotografowaniu biegnącego psa szeroki otwór może dostarczyć wystarczająco dużo światła, aby użyć krótkiego czasu. W jasnym słońcu f/1.4 może natomiast prowadzić do prześwietlenia, jeśli aparat nie skróci odpowiednio czasu lub nie obniży ISO.
Jaką przysłonę wybrać do konkretnego zdjęcia?
Poniższe wartości potraktuj jako punkt wyjścia. Ostateczny wybór zależy od ilości światła, ogniskowej, odległości od fotografowanego obiektu oraz oczekiwanego rozmycia tła.
| Rodzaj zdjęcia | Sugerowana przysłona | Główny efekt |
|---|---|---|
| Portret | f/1.4–f/2.8 | Mała głębia ostrości i rozmyte tło |
| Krajobraz | f/8–f/16 | Większa część sceny pozostaje ostra |
| Sport | f/2.8–f/4 | Więcej światła i możliwość użycia krótkiego czasu |
| Fotografia nocna | f/1.8–f/5.6 | Dopływ większej ilości światła w ciemnej scenie |
W aparatach systemowych przysłoną można sterować zwykle w trybie priorytetu przysłony, oznaczanym jako A lub Av, albo w trybie manualnym M. W pierwszym przypadku wybierasz wartość f, a aparat dobiera czas naświetlania. W trybie manualnym ustawiasz samodzielnie zarówno przysłonę, jak i pozostałe parametry.
Sweet spot obiektywu i przysłona w smartfonie
Każdy obiektyw ma zakres, w którym zwykle osiąga najlepszą ostrość. Ten zakres nazywa się sweet spotem. Często znajduje się w okolicy f/4–f/8, choć dokładna wartość zależy od konstrukcji obiektywu. Bardzo szerokie otwarcie może dawać słabszą ostrość na brzegach kadru, a mocne przymknięcie również może pogorszyć szczegółowość obrazu. Nie należy więc zakładać, że f/16 zawsze oznacza ostrzejsze zdjęcie niż f/5.6.
Liczba i kształt listków przysłony wpływają także na wygląd rozmytych punktów światła, czyli bokeh. Bardziej zaokrąglony otwór często tworzy łagodniejsze, bardziej koliste plamy w tle.
W smartfonach przysłona jest zwykle stała. Oznacza to, że użytkownik nie zmienia fizycznie jej otwarcia tak jak w aparacie z wymiennym obiektywem. Tryb portretowy może jednak symulować zmianę przysłony, analizując odległość obiektów i programowo rozmywając tło. Taki efekt nie jest tym samym co działanie fizycznej przysłony, choć na gotowym zdjęciu może wyglądać podobnie.
Najprościej zapamiętać całą zasadę tak: f/1.8 oznacza dużo światła i płytką głębię ostrości, a f/16 – mniej światła i większy zakres ostrości. Warto wykonać serię zdjęć tego samego obiektu przy różnych wartościach f, aby zobaczyć tę zależność bezpośrednio na własnych fotografiach.
