Portret to wizerunek konkretnej osoby lub grupy osób, wykonany na przykład jako obraz, rysunek, rzeźba, grafika albo fotografia. Nie musi ograniczać się do wiernego odwzorowania wyglądu. Dobry portret może także ukazywać charakter, emocje, status społeczny lub historię modela.
Czym jest portret?
W sztuce portret oznacza podobiznę jednej osoby albo kilku osób. Jego podstawą jest rozpoznawalność przedstawionej postaci, ale artysta nie zawsze dąży do fotograficznej dokładności. Sposób ujęcia twarzy, poza, strój, tło i użyta technika mogą podkreślać określone cechy modela.
Portret nie jest więc wyłącznie zdjęciem do dowodu osobistego, paszportu czy legitymacji. Taka fotografia pełni przede wszystkim funkcję dokumentacyjną. Portret artystyczny może natomiast przekazywać nastrój, relację z odbiorcą albo informacje o pozycji i roli przedstawionej osoby. Wizerunek władcy z insygniami będzie miał charakter reprezentacyjny, a ukazanie twarzy z wyraźną mimiką może tworzyć portret psychologiczny.
Jakie są rodzaje portretów?
Portrety klasyfikuje się według kilku kryteriów. Znaczenie ma ustawienie twarzy, zakres widocznej postaci, liczba osób oraz funkcja przedstawienia. Najczęściej stosowane określenia pokazuje tabela:
| Kategoria | Rodzaj | Charakterystyka |
|---|---|---|
| Ujęcie twarzy | En face | Twarz jest pokazana frontalnie, bez wyraźnego skrętu w bok. |
| Ujęcie twarzy | Profil | Widz ogląda twarz z boku, najczęściej zarys nosa, ust i czoła. |
| Ujęcie twarzy | Półprofil | Twarz jest częściowo zwrócona w bok, między ujęciem frontalnym a profilem. |
| Kadrowanie | Wizerunek głowy | Przedstawiona zostaje głowa, zwykle bez większej części sylwetki. |
| Kadrowanie | Popiersie | Widoczna jest głowa, szyja, ramiona i część klatki piersiowej. |
| Kadrowanie | Półpostać | Postać ukazana jest mniej więcej od pasa lub piersi w górę. |
| Kadrowanie | Cała postać | Portret obejmuje sylwetkę od głowy do stóp. |
| Liczba osób | Indywidualny | Przedstawia jedną osobę. |
| Liczba osób | Podwójny | Ukazuje dwie osoby, na przykład małżonków lub przyjaciół. |
| Liczba osób | Zbiorowy | Przedstawia większą grupę osób, na przykład rodzinę albo zespół. |
Wśród innych określeń można wymienić portret siedzący, leżący, konny, rodzinny, oficjalny, prywatny i intymny. Szczególną formą jest autoportret, czyli wizerunek artysty wykonany przez niego samego. Portret może być także realistyczny, idealizowany, historyzowany, karykaturalny albo psychologiczny.
Jaką rolę pełnił portret w historii?
Przez stulecia portret był przede wszystkim przywilejem osób zamożnych i wpływowych. Władcy, arystokraci oraz duchowni zamawiali obrazy i rzeźby, aby utrwalić swój wygląd, podkreślić władzę lub przekazać pamięć o sobie następnym pokoleniom. Oficjalny strój, korona, berło, herb czy bogate wnętrze informowały o pozycji przedstawionej osoby.
Portret pełnił też funkcję pamiątkową. W dawnej Rzeczypospolitej, od końca XVI do XVIII wieku, tworzono portrety trumienne. Były to obrazy malowane na blasze, zwykle o kształcie dopasowanym do wieka trumny. Często umieszczano na nich także herby rodowe.
Popularnością cieszyły się również portrety miniaturowe. Niewielkie wizerunki noszono jako medaliony lub elementy biżuterii. Ich mały format ułatwiał przechowywanie i eksponowanie podobizny bliskiej osoby.
Wynalezienie fotografii w XIX wieku zmieniło dostęp do portretu. Wcześniej wykonanie obrazu lub rzeźby wymagało długiej pracy artysty i wielu godzin pozowania. Nowe techniki fotograficzne pozwoliły szybciej i taniej utrwalać wizerunki. Dagerotyp, czyli obraz zapisany na metalowej płytce, dawał pojedynczą, bardzo szczegółową odbitkę. Z czasem fotografia stała się dostępna także dla ludzi spoza elit.
Współcześnie portret może być dokumentem, pamiątką rodzinną, dziełem sztuki, elementem reklamy albo zapisem codziennego życia. Fotografia portretowa zachowała związki z malarstwem i rzeźbą, ale wykorzystuje własne środki wyrazu, takie jak kadr, perspektywa, światło, kolor i moment wykonania zdjęcia.
Jakimi technikami wykonuje się portrety?
Portret nie jest przypisany do jednej dziedziny sztuki. Można go stworzyć zarówno ręcznie, jak i przy użyciu procesu fotograficznego. Najważniejsze techniki to:
- Malarstwo – pozwala kształtować wygląd postaci za pomocą koloru, światła, faktury i pociągnięć pędzla.
- Rysunek – wykorzystuje linię, plamę i walor, często przy użyciu ołówka, węgla lub tuszu.
- Grafika – umożliwia tworzenie odbitek z przygotowanej formy, a także portretów w technikach cyfrowych.
- Rzeźba – przedstawia osobę w formie przestrzennej, na przykład jako popiersie, posąg lub płaskorzeźbę.
- Fotografia – rejestruje obraz za pomocą światła i może służyć zarówno dokumentacji, jak i wypowiedzi artystycznej.
Podczas rysowania portretu przydatna jest zasada „od ogółu do szczegółu”. Najpierw określa się kształt głowy, a dopiero później położenie oczu, nosa, ust i innych cech charakterystycznych. Proporcje stanowią punkt wyjścia, lecz nie zastępują obserwacji, ponieważ każda twarz ma indywidualne rysy.
Uproszczony schemat rozmieszczenia podstawowych elementów twarzy można przedstawić w kilku krokach:
- Narysuj koło odpowiadające szerokości głowy i zaznacz jego pionową oraz poziomą oś.
- Dodaj dolną część twarzy, wyznaczając brodę poniżej obrysu koła.
- Umieść oczy mniej więcej w połowie wysokości twarzy, a linię brwi powyżej nich.
- Wyznacz nos w środkowej części dolnego odcinka twarzy, a usta między końcem nosa i brodą.
- Dopiero na końcu dopracuj włosy, uszy, kształt nosa, usta oraz cechy odróżniające modela od innych osób.
Portret łączy podobieństwo z interpretacją. Może zachować wygląd osoby, a jednocześnie pokazać jej emocje, charakter, pozycję społeczną lub relację z otoczeniem. Dlatego ten sam człowiek może zostać przedstawiony jako bohater dokumentu, postać oficjalna, bliska osoba albo temat artystycznej interpretacji.
